Otbasy – eń úlken qundylyq

Qansha jerden bas­qany súıip, mahabbatyń jalyndap tursa da kózderi jaýtańdap, bó­ten­­sirep, jalǵyzsyrap qalatyn ba­la­lardyń beınesi júrekten ósher me? Áleýmettanýshylar osy faktordyń ózi-aq ajy­rasqan tulǵanyń degrada­sııaǵa ushyrap, kúızeliske túsýine kóbine-kóp negiz bolatynyn aıtady. 

Resmı statıstıkaǵa qaraǵanda jyl basynan tamyz aıyna deıin Qazaqstanda 76 myńdaı neke tirkelse, ajyrasqandar sany 31 myńnan asypty. Demek bir jylda qurylǵan otbasynyń jartysyna jýyǵy joǵalyp otyr. Bir otbasynda eki bala bar desek, bir jylda 120 myńdaı adamnyń taǵdyry tálkekke ushyrap, bolashaǵyna jaraqat tústi degen sóz. On segiz mıllıon ǵana halqy bar el úshin bul úlken kórsetkish, árıne. 

Sosıologtardyń zertteýlerine qa­ra­­ǵanda, ajyrasatyndar kóbinese 25-30 jas aralyǵyndaǵylar kórinedi. Bul ýaqyt adamdardyń óz qoldary óz aýyzdaryna jetip, ata-analardyń qamqorlyǵyn qajet etpeıtin kezeńi. Sondyqtan, bas­qasha ómirdi, basqa jardy qalap, kóńilge kóbinese jelik kiretin jas osy eken. Sonymen birge, 40 jastyń mańaıy da nekeni saqtaýǵa qater týdyratyn kezeń dep esepteledi. О́ıtkeni, bul jasta balalar erjetedi. Erli-zaıyptylar balalar úshin ǵana nekeni saqtap kelse, endi ondaı kedergiden ada bolyp, adamdar óz jolyn tabýǵa tyrysatyn kórinedi. 

Zertteýshiler ajyrasýdyń syltaýlaryn negizinen úsh túrge bóledi. Birinshisi, turmystyq sebepter, sonyń ishinde úı-jaıdyń yńǵaısyzdyǵy, as-sý ázirleý men úı jınaýdyń qıyndyqtarynan qashý, materıaldyq turǵydan jetis­peýshilikter jáne t.b. Ekinshi sebep, erli-zaıyptylardyń bir-birine sýynýy, úı-ishilik janjaldar, qyzǵanysh, ómirge degen kózqarastarynyń ártúrli bolýy. Al úshinshi sebepterge erli-zaıyptylardyń bir-biriniń kózine shóp salýy, basqa bireýdi unatý, ata-analardyń ortaǵa túsýi sııaqty syrtqy faktorlar jatady. 

Qazaqstandaǵy psıhologtar assosıa­sııa­synyń prezıdenti Vladımır Steb­lıan­konyń aıtýyna qaraǵanda bizdiń eldegi ajyrasýdyń taǵy bir negizgi se­bebi otbasylyq qundylyqtardyń aıaqqa basylýy kórinedi. О́ziniń respýblıkalyq basylymdardyń birine  bergen suhbatyn­da ol ajyrasý prosesi boıynsha sot­qa sarapshy-psıholog retinde jıi qa­ty­satynyn aıta kelip: «Buryn otba­sy qoǵamnyń alǵashqy qurylymy bolatyn. Qalǵandarynyń bári sonyń negizinde quralatyn. Al qazir ol ekinshi oryndaǵy qundylyqqa shyǵyp qaldy. Ajyrasýlardyń negizgi sebebi sonda» deı kelip, qazirgi adamdardy aldymen mansap baspaldaqtary men materıaldyq qundylyqtar alań­datatynyn aıtady. «Biz qazir kóp aqshaǵa qol jetkizdik, ol burynǵy mahabbat, súıispenshilik sezimin keıinge ysyryp, baılyq pen karerany, bılikke umty­lýdy alǵa shyǵardy», deıdi ol. Osy jerde uly Abaıdyń «Bar jaqsy baılyqtan da, bılikten de, Bar isti aqsha buzar kılikkende» degen sózi eske túsedi. Qaltaǵa aqsha molyraq túsken saıyn halyqtyń peıili de buzylyp, jaqsydan góri jaqsyraq izdeı bastaıtyn bolsa kerek. Sondyqtan, «qazaq baıysa qatyn alardyń» kerimen adamdar uzaq jyldar janyna serik bolǵan jaryn, kóziniń nury bolǵan bala-shaǵasyn, otbasylyq mindet pen paryzyn umytyp, jelikke ere bastaıtyn sııaqty. 

Osyndaıdy azaıtý úshin ne isteý kerek degenge psıhologtar otbasy qun­dy­lyǵyn memlekettik deńgeıde arttyrý saıa­satyn júrgizý kerek deıdi. Bul sózdiń jany bar, ondaıdy bizdiń bılik te qol­dap otyr. Otbasy qundylyǵyn nasıhattaý úshin birneshe jyl boıy Elbasynyń bastamasymen «Mereıli otbasy» baıqaýy ótkizilip, barlyq nasıhat quraldary jastardy uıymshyl otbasylarynan úlgi alýǵa shaqyrdy. Osy sharadaǵy sózderinde Prezıdenttiń ózi ajyrasýlardyń jıi oryn alyp jatqanyna qynjylys bildirip, jas sha­ńyraqtardy asyǵys sheshim qabyl­damaýǵa shaqyrdy. «Jas kelgen sa­ıyn bul ómirdi túsine bastaısyń. Seniń jetistigiń, mıllıard aqshań, qyzmetiń basty orynda emes. Eń bastysy, adamǵa keregi otbasy, balalary...»,  degen edi Prezıdent eń alǵashqy «Mereıli otbasy» merekesiniń marapattaý saltanatynda. Otbasynyń adam úshin eń ma­ńyzdy, eń jaýapty qundylyq ekendigin din Islam da aıtqan. Hadıste «Úsh nársemen qaljyńdap oı­naýǵa bolmaıdy, olar: neke, talaq jáne ant» degen. Qandaı jaǵdaı bolsa da otba­syn saqtaýǵa erli-zaıypty kúsh sa­lýy tıis. «Musylman áıeline kek saq­tamasyn. Onyń bir minezin unat­pasa, bas­qa bir minezin unatady» degen eken paıǵambarymyz. Sondyqtan, bala-sha­ǵasyn muńaıtyp, júregine aýyr qaıǵy salyp, «lapyldaq, kórseqyzar nápsige erip» (Abaı) qasıetti otbasynyń oıranyn shyǵaratyndarǵa túbinde Alladan suraý bolatynyn umytpaıyq. 

Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»